این بنا متعلق به دوره صفویه تا قاجار می باشد . در حاشیه روستای برکوه در جنوب سربیشه ، قلعه ای خشت و گلی با پلان چهار گوش و برجهایی در اطراف و حصار خارجی دیده می شود . فضاهای داخلی قلعه شامل اطاقهای متعدد به همراه حیاط مرکزی ، راهرو ها و فضاهای ارتباطی بوده که بخش اعظم آن تخریب شده است . این قلعه نیز با توجه به شباهت با سایر قلعه های گلی روستایی از بناهای دفاعی دوران صفویه تا قاجار به شمار می رود.

میدان موزه بیرجند  مدتی قبل با تغییر نماد نصب شده به میدان مادر تغییر نام داد . اگر چه مقام مادر بسیار بالا ست ولی ای کاش در کنار موزه اصلی شهر نام میدان موزه بر این میدان می ماند و میدان مادر بر میدانی جدید نهاده می شد. ای کاش موزه مادر نمی شد.

ميدان موزه(قبل از تغيير نام و نماد)

ميدان مادر  بيرجند

برای مطالعه این مطلب ابتدا کلیات مربوط به یخدان های بیرجند را مطالعه فرمایید.

یخدان بهلگرد بخشی از مجموعه باغ و عمارت بهلگرد است که در جنوب این باغ و در فاصله حدود 15 کیلومتری شرق بیرجند در حاشیه جاده بیرجند زاهدان قرار دارد . این یخدان تقریبا از دو یخدان دیگر اطراف بیرجند سالمتر است ومی توان به راحتی مخزن و دیواره را مشاهده نمود حتی آثاری از اتاقک کارگران هم قابل مشاهده است . دیواره یخدان حدود 45 متر طول دارد و دارای انحنایی به سمت شمال است. بخشی که یخ در داخل آن قرار می گرفته است از سنگ ساخته شده  و حدود حدود 4 متر قطر و تقریبا همین اندازه ارتفاع دارد وبرای نفوذ نکردن آب با ماده ای مشابه سیمان که احتمالا ساروج است پوشیده شده است. ساختمان کلی مخزن به حالت مخروطی است و بوسیله خشت وگل ساخته شده است . دهانه مخزن به سمت غرب و محلی است که به راحتی کارگران بتوانند یخ را به آن منتقل کنند  این مخروط خشتی با توجه به شکل آن در برابر بارانهای سیل آسا وبسیار آسیب پذیر است و چون در حال حاضر  هیچ محافظتی از آن صورت نمی گیرد بیش از 50 درصد تخریب شده است و اگر با همین شرایط پیش برود تاچند سال دیگر اثری از گنبد باقی نخواهد ماند.

بقیه عکس ها در ادامه مطلب

  در مورد یخدان های بیرجند 

آدرس یخدان بهلگرد بر روی نقشه

خور روستایی است بزرگ بنا نهاده بر پهن دشتی وسیع در فاصله 85 کیلومتری غرب بیرجند و 50 کیلومتری خوسف . راه دسترسی به روستا از جاده اصلی بیرجند- طبس می باشد و روستا در حاشیه جاده قرار دارد . خور زیبایی ها و دیدنی هایی دارد که که حاصل دسترنج و تلاش مردمان قدیم  می باشد . برای بازدید از دیدنی های خور حداقل باید یک روز کامل را اختصاص دهید.در چند قسمت تلاش می کنم دیدنی های این دیار را برای شما ارائه کنم. در تهیه این مطلب از وبلاگ روستای خور به آدرس کمک گرفته ام.

دیشب پسرم گیر داده باید قبل از طلوع آفتاب فردا من را به مدرسه برسانی. هرچه می گم خوب بگو چی شده  جواب درست حسابی نمی داد آخرش می گه خانم معلم دیروز جای  من را در  کلاس جابجا کرده و در میز جدیدی که نشسته ام اشتباهی کتاب دوستم را آورده ام . قبول کردم صبح زود به مدرسه برسونمش . تا صبح هم یکی دو بار بیدار شده می گه هنوز صبح نشده . بالاخره ساعت 6 صبح بیدار شده که بریم  مدرسه . وی که هر روز 7 صبح هم با هزار داستان بیدار می شد حالا قبل از 7 در مدرسه بود . حالا اینو داشته باشید که مطلبی کاملا متفاوت با اینو می خوام بگم . البته از اونجا که روم نمی شه اینجا بگم بریم ادامه مطلب که من و شما تنها باشیم . خواهش می کنم فقط هم همشهری های بیرجند ادامه مطلب رو بخونن بقیه از خیر این یه مورد بگذرند.

مبدا	مقصد	مسیر سفر	توضیح جاذبه ها
بیرجند	چنشت	بیرجند مزار کاهی روستای چنشت	از بیرجند که راه افتادید می توانید به ترتیب از باغ و عمارت بهلگرد-  یخدان بهلگرد -  عمارت حاجی آباد- قلعه باغ مود-  مزار بی بی زینب خاتون در روستای کاهی و در نهایت در روستای چنشت از غارها و مزار سید حامد علوی بعلاوه بافت  و فرهنگ ویژه روستای چنشت بازدید نمایید.
بیرجند	درمیان	بیرجند اسدیه درمیان	در این مسیر می توانید از قلعه های فورگ کل حسن صباح قلعه طبس مسینا مسجد جامع هندوالان مزار سلطان ابراهیم رضا دیدن فرمایید . همینطور از آبشار های طبیعی طبس مسینا  منطقه حفاظت شده و شکار ممنوع درمیان   چنار کهنسال دوشینگان چنار کهنسال مزار سلطان و آبگرم معدنی در گزیک دیدن فرمایید
بیرجند	قاین	بیرجند قاین	در مسیر می توانید از سرو های قدیمی خونیک  بازدید کنید. در شهر قاین از قلعه کوه ، آرامگاه بوذرجمهر ، آرامگاه ابوالمفاخر ، مسجد جامع قاین و موزه ها بازدید نمایید. ارگ خونیک ، قلعه قدیمی سده و فریز ، مقبره امامزاده زید النار فریز و آب انبار ها فراموش نشود.
بیرجند	خور	بیرجند - خوسف - خور	در طول مسیر از باغ و عمارت معصومیه و سنگ نگاره کال جنگال بازدید نمایید سپس در شهر خوسف از بافت قدیمی خوسف ، مسجد جامع و مقبره ابن حسام خوسفی بعلاوه آب انبارها و خانه های قدیمی بازدید نمایید . اگر فصل گل نرگس بود فراموش نشود.  در روستای گردشگری خور از بافت قدیمی روستا قلعه مسجد و دیده های طبیعی بعلاوه آب انبار قدیمی روستا را از دست ندهید.
بیرجند	ماخونیک	بیرجند سربیشه ماخونیک	در مسیر می توانید از  عمارت و یخدان شوکت آباد قلعه باغ مود و سپس از قلعه سربیشه بازدید نمایید . سپس بافت فرهنگی و معماری خاص روستای ماخونیک بعلاوه سنگ نگاره ماخونیک را مورد بازدید قرار دهید. اگر اهل بازدید از معادن هستید در مسیر معادن سنگ متعددی وجود دارد که می توانید سری به انها بزنید.
بیرجند	کریمو	بیرجند - فردوس کریمو	بعد از بازدید از دیدنی های فردوس شامل مسجد جامع فردوس ، بافت تاریخی تون ، مدرسه علمیه حبیه ، امامزاده ها و آب گرم فردوس از روستای گردشگری کریمو  ، مصعبی بعلاوه ناحیه ییلاقی بیدسکان و باغستان علیا بازدید نمایید.

  تصور کنید در وسط گرمای تابستان بیرجند یخچال شما از فعالیت بازماند و دسترسی به آب سرد نداشته باشید چه بر شما می گذرد. بعضی ها کوزه ای را پر آب می کنند و از آب آن استفاده می کنند تا حداقل بر عطش و نیاز به آب سرد غلبه کنند. خوب حالا فکر کنید تعدادی زیادی مهمان داشته باشید و نیاز به یخ و آب سرد پیدا کنید . خوب حتما می گویید به کارخانه یخ مراجعه می کنم و یخ می خرم . حالا تصور کنید زمانی که نه یخچال های امروزی بود و نه کارخانه های یخ امروزی چه می کردند. در  این قسمت می خواهم بگویم که چگونه نسل های قبل ما نیاز منشا اختراع است را معنی کردند و بنایی ساختند که نیاز شان را به یخ برآورده کنند.

سال ها  پیش نسل ها قبلی برای حل مشکل نبود یخ در بیرجند فکری اندیشیدند تا از سرمای زمستان و آب روان قنات ها که در زمستان کمتر استفاده می شد و به هدر می رفت توشه ای برای تابستانشان فراهم آورند.

بدین منظور بنایی ساختند به نام یخدان یا یخچال که در آن یخ را تهیه و به روش خاصی ذخیره می کردند. بدین صورت که دیواره ای بلند در جهت شرقی و غربی به گونه ای ساختند که طرف شمال این دیواره تقریبا در تمام روز سایه بود و محیط سردتری را نسبت به اطراف ارائه می کرد. به منظور اینکه طول زمانی که آب در سایه قرار می گیرد بیشتر گردد به این دیواره انحنایی می دهند و معمولا به حالت مستقیم نمی باشد . در روزها و  بویژه شب های سرد زمستان آب قنات ها را از منشا قنات به سمت شمالی این دیواره هدایت میکردند و با جمع شدن آب و افزایش برودت هوا به تدریج آب شروع به یخ زدن می کرد و یخ تشکیل می شد. وقتی افراد خاصی که تجربه کافی را از قدیم اندوخته بودند تشخیص می دادند که یخ به مقدار کافی سخت شده و ضخامت آن کافی می باشد کارگران آن یخ ها را به داخل مخزنی در عمق چند متری زمین می ریختند تا بیشتر یخ ببندد و باقی بماند. بعد از هر بار ریختن یخ برای اینکه بعدا امکان جداکردن لایه های یخ به راحتی میسر باشد بر روی یخ ها کاه می ریختند  سطح جداکننده یخ ها باشد و باعث سهولت در جدایی لایه های یخ گردد. بعد از پایان فصل یخ گیری در مخزن بسته می شد تا تابستان که به یخ نیاز می گردید . در آن زمان شخص خاصی که مسئول این کار بود یخ لازم را برداشته و به نزد حاکم می برد و مجددا در بسته می شد.

 یخدان ها شامل چند قسمت بودند 1- دیواره اصلی که دیواره ای ضخیم با طول حدود 45 تا 130 متر و ارتفاعی بین 4 تا 6 متر  در جهت تقریبی شرقی غربی بوده است 2- مخزن ذخیره یخ که بصورت مخروطی است که در داخل آن مخزن ذخیره وجود دارد. مخزن دارای قطری حدود 4 تا 5 متر و ارتفاعی در همین حدود است . ولی از کف مخزن تا انتهای مخروط بیش از 10 متر می باشد. 3- محل استراحت و توقف کارگرها در سمت جنوب دیواره یخدان - 4- محل تجمیع آب و یخ زدن آن در سمت شمال دیواره اصلی 5- دالان های ارتباطی بین قسمت جنوبی و قسمت شمالی (اتاقک های کارگران )

یخدان هایی که در حال حاضر در بیرجند و اطراف قابل مشاهده است سه یخدان می باشد که در داخل شهر بیرجند یخدان رحیم آباد ، دیگری در شوکت آباد در فاصله حدود 5 کیلومتری بیرجند و سومی در جنوب روستای بهلگرد در فاصله 15 کیلومتری است قرار دارد .

هر سه این یخدان ها برای خاندان علم و در کنار عمارت های آنها ساخته شده است و در واقع جزو بنا ها و به عبارتی تاسیسات این باغ عمارت ها بوده اند بطوریکه یخدان بهلگرد مربوط به باغ و عمارت بهلگرد و در فاصله 150 متری شمال آن قرار دارد ، یخدان شوکت آباد در فاصله 250 متری غرب باغ و عمارت شوکت آباد و یخدان رحیم آباد در فاصله 350 متری جنوب آن قرار دارد.

انشالله قبل از آنکه اثری از این بناها باقی نماند مسئولی یا دلسوزی دلش بسوزد و برای جلوگیری ازتخریب این بنا ها گامی بردارد

 عکس ها و مطلب مربوط به هر کدام را در پست های جداگانه خواهم آورد.

یخدان شوکت آباد

یخدان بهلگرد